Barwy w ikonach
Doznałem natychmiast zachwycenia:
A oto w niebie stał tron
i na tronie [ktoś] zasiadał.
A Zasiadający był podobny z wyglądu do jaspisu i do krwawnika,
a tęcza dokoła tronu – podobna z wyglądu do szmaragdu.
Dokoła tronu – dwadzieścia cztery trony,
a na tronach dwudziestu czterech siedzących Starców,
odzianych w białe szaty,
a na ich głowach złote wieńce.
A z tronu wychodzą błyskawice i głosy, i gromy,
i płonie przed tronem siedem lamp ognistych,
które są siedmiu Duchami Boga.
Przed tronem – niby szklane morze podobne do kryształu (…) Ap 4, 2 – 6
Tak barwnie św. Jan opisuje rzeczywistość niebiańską w swojej Apokalipsie. Ikona bardzo często nazywana jest oknem na Boga, na niebo, na wieczność. Dlatego też wszystko co pojawia się na niej ma nas przybliżyć do tego Tronu, o którym opowiada Ewangelista. Aidan Hart, w książce Ikona. Podręcznik malarstwa ikonowego i ściennego pisze: Kolorystyka ikon odzwierciedla więc świat materialny widziany sercem, świat przeobrażony przez Ducha Świętego.
W ikonach bardzo często mówimy o symbolice poszczególnych kolorów, że nic nie jest w niej dziełem przypadku. Oczywiście warto patrzeć na barwy poprzez kontekst danej ikony nie uznając, że dany kolor oznacza jedną rzecz i koniec. Mogłoby to zamknąć możliwość szerszej interpretacji.
Poniżej postaram się przedstawić znaczenie najczęściej używanych kolorów oraz występowanie ich w konkretnych wizerunkach.
Złoto
występuje przede wszystkim jako tło w ikonach. Najczęściej nie jest “malowane”. W ikonografii wykorzystujemy do niego prawdziwego złota płatkowego. Zwany bywa “kolorem kolorów”. Złote elementy występują bardzo często na szatach, w postaci asystek (złotych, cienkich linii). Oznacza ono przede wszystkim chwałę Bożą, ze względu na swoje właściwości świecące symbolizuje także światło Boga, które potrafi oślepić. Postacie na wizerunkach otoczone są złotem, co symbolizuje zanurzenie w Bogu.
Biel
można ją znaleźć na szatach Chrystusa (Zmartwychwstanie, Przemienienie), w tym kolorze jest Duch Święty (np. na ikonie Pneumatofory). Podobnie jak złoto, biel symbolizuje boską energię. Może ona także oznaczać czystość i niewinność.
Czerń
to kolor, który może kojarzyć się z mrokiem, złem. Wiemy z teorii, że nie jest ona kolorem tylko brakiem światła. Najczęściej oznacza śmierć, piekło. Można to zauważyć szczególnie na ikonach Zmartwychwstania, Narodzenia Pańskiego czy Chrztu Pańskiego. Chrystus na nich albo zstępuje do Otchłani albo wychodzi z groty, która jest śmiercią i ciemnością. Często występuje w kontraście z bielą żeby pokazać właśnie rzeczywistość życia i śmierci.
Czerwień
występuje w wielu ikonach i jest właśnie kolorem, który występuje w wielu kontekstach. W wizerunkach Chrystusa Pantokratora, czerwony jest chiton. W jego przypadku czerwień oznacza Jego człowieczeństwo. Łączony jest także z krwią i męczeństwem. Za to w przypadku ikon maryjnych barwa ta odnosi się także do ludzkiej natury Matki Bożej i najczęściej pokrywa praktycznie całą szatę. Czerwień także ma na celu przyciągnięcie uwagi, skupienie jak np. strony Ewangelii.
Niebieski
jeden z kolorów, który występuje na wielu ikonach. W przedstawieniach Chrystusa błękitna szata oznacza Boską naturę Chrystusa, a na szatach świętych obecność Ducha Świętego. To samo symbolizuje na szacie Maryi bądź jej maforionie. Wyraża, że Matka Boża jest w Jego Obecności.
Zieleń
skojarzenie tej barwy w całym świecie jest bardzo podobne. Zieleń symbolizuje często życie, rozwój, odnowę.
Ikona poza warstwą malarską i artystyczną ma w sobie warstwę teologiczną. Dlatego czytając dany wizerunek warto wiedzieć dlaczego ikonopisarz wybrał tą, a nie inną barwę.
