Słownik pojęć
Ikony to nie tylko obrazy.
Zawierają w sobie głębię teologiczną wielu wieków. Wiążę się to z tym, że słownictwo dotyczące ikonografii zawiera sporo niezrozumiałych dla przeciętnego odbiorcy słów, które mają swoje źródło w języku greckim czy łacińskim.
Acheiropoietos
(z gr. Nieludzką ręką uczyniony). Wizerunek Jezusa zawierające Jego twarz, tzw. święte oblicze. Może być przedstawiony na chuście, co nawiązuje do legendy o św. Weronice.
Anastasis
Motyw w ikonografii, przedstawiający Jezusa zstępującego do Otchłani. Chrystus z jednej strony trzyma Adama i Ewę. Z nimi stoją poprzednie pokolenia m.in. Jan Chrzciciel, król Dawid, Salomon.
Asystki
Cienkie linie złotego koloru, które znajdują się na szatach albo skrzydłach aniołów.
Symbolizują one świętość.
Bliki
Są to najwyższe punkty światła na ikonie. Malowane najczęściej przy użyciu bieli tytanowej. Przyjmując postać krótkich, cienkich linii.
Chiton
Rodzaj szaty pochodzenia fenickiego, noszonej bezpośrednio na ciało. a ikonach Pantokratora występuje w kolorze czerwonym. Odnosi się do krwi, męczeństwa, ale także godności królewskiej.
Deesis
(z gr. błaganie, wstawiennictwo). Jedna lub kilka ikon przedstawiających Chrystusa Pantokratora na tronie z orędującymi postaciami Bogurodzicy (po prawej) i św. Jana Chrzciciela (po lewej).
Emmanuel
Słowo to oznacza “Bóg z nami”.
Przedstawienie jest wizerunkiem, na którym Chrystus jest dzieckiem.
Ikona wyraża mądrość jaką w sobie ma Zbawiciel. Bardzo często ukazywany jest z gestem błogosławieństwa oraz z Ewangelią w dłoni.
Eleusa
Przedstawienie Matki Bożej z Dzieciątkiem, które wyraża ogromną czułość. Jezus przytula się policzkiem do Maryi i obejmuje jej szyję. Inne nazwy tego przedstawienia to Glykofilousa i Umilenije.
Farby
W ikonografii do malowania używamy pigmentów. Są to sypkie farby pochodzenia naturalnego bądź sztucznego. Po połączeniu z medium/ temperą winno-jajeczną możemy tworzyć wizerunek.
Gwiazdy
Atrybut, ornament znajdujący się na szatach Maryi. Umieszczone są na lewym i prawym ramieniu oraz na głowie. Oznaczają dziewictwo Matki Bożej przed narodzeniem Jezusa, w trakcie i po.
Hermeneia
(z gr.podlinnik) Podręcznik, który zawiera przepisy tworzenia ikon. Tym samym pojęciem nazywany jest także szkic, który zawiera główne linie. Jest tworzony bezpośrednio na desce, bądź przenoszony metodą transferową.
Hodegetria
( (z gr. Wskazująca Drogę)
Jedno z najstarszych przedstawień Matki Bożej. Na tym wizerunku Maryja wskazuje dłonią na Jezusa.
IC XC
Są to inicjały Chrystusa pisane w greckim alfabecie. Monogram Chrystusa jest używany w sztuce już od III w. Inne znane monogramy to Chi-Rho oraz IHS.
Kowczeg
Płytkie wgłębienie w środkowej części przedniej strony deski. Teologicznie nawiązuje do Arki Przymierza, która zawiera cenny wizerunek. Technicznie kowczeg chroni ikonę przed deformacją
i uszkodzeniem
Lewkas
Zaprawa klejowo-kredowa. Używana w ikonie na początkowym etapie do gruntowanie deski. Tradycyjnie kładzie się 12 warstw na cześć 12 Apostołów.
Łuzga
Wąska skośna powierzchnia na granicy zagłębionego kowczegu przechodzącego w pole ikony.
Maforion
Długi szal okrywający głowę całą postać kobiecą; purpurowy płaszcz. Bogurodzica przedstawiana jest w maforionie czerwonym ozdobionym trzema złotymi gwiazdami. Kolor szaty nawiązuje do Arki Przymierza, która była zakryta czerwoną zasłoną.
Mandorla
Okrągły lub owalny kształt otaczający najczęściej postać Chrystusa. Jest on wyrazem Jego świętości i przynależności do Królestwa. Jest ona symbolem światłości i łaski Bożej. Występuje ona głównie w ikonach: Przemienienia, Zmarwychwstania, Zbawiciela na Mocach.
Nimb
Atrybut świętych znany bardziej jako aureola. W ikonie, okrąg wypełniony złotem. Wyjątkowym typem jest nimb krzyżowy zarezerwowany dla Chrystusa. Wpisany w niego jest tetragram „ὁωn” – który oznacza „Ten, który jest”.
Orantka
To jeden z typów wizerunków Matki Bożej. Przedstawia on Maryję ze wzniesionymi ku górze dłońmi, które są wyrazem modlitwy. Często na ikonach Orantki występuje Jezus Emmanuel w medalionie na piersi, przez co pokazuje nierozerwalną więź Maryi ze swoim Synem.
Pantokrator
(z gr. Pan Wszystkiego). Jedno z najstarszych przedstawień ikonograficznych. Jak wskazują znawcy nie uległo ono praktycznie żadnej zmianie od VI w. Ikona przedstawia popiersie Chrystusa, który w lewej dłoni trzyma Ewangelię, a prawą błogosławi.
Ryza
Inaczej basma. Metalowa okładzina, która ma chronić ikonę. Zdobiona nacięciami, emalią i szlachetnymi kamieniami; pozostawia odsłonięte jedynie twarze, dłonie i stopy przedstawianych postaci.
Stichos
(łac. clavus) Pas, zazwyczaj pozłacany, lezący na prawym ramieniu Chrystusa. Oznacza Jego szczególną rolę, godność królewską.
Theotokos
(z gr. Matka Boga, Bogurodzica). Tytuł nadany Maryi podczas soboru w Efezie w 431 r. Jest on m.in. odpowiedzią na herezję głoszącą, że Chrystus nie był w pełni człowiekiem.
Welum
(z łac. velum żagiel). Tkanina, zazwyczaj czerwonego koloru, zarzucona na dwie budowle lub rozpięta między nimi. Oznacza, że przedstawiana scena rozgrywa się we wnętrzu.
Zbawiciel na Mocach
Jezus przedstawiony na tej ikonie jest sędzią, ale jest także Alfą i Omegą. Romb, w który wpisany jest Jezus oznacza jego boskość. Wyraża ogień Ducha Świętego. 4 postacie identyfikowane są z 4 Ewangeliami, które głoszone są na 4 strony świata.
