Skąd pomysł Rublowa na taki rodzaj przedstawienia? Kim są tajemnicze postacie na ikonie Trójcy? Co oznaczają poszczególne symbole zawarte przez autora? Czym jest odwrócona perspektywa?  

To część pytań, które można sobie zadać patrząc na obraz, który w oryginale ma rozmiary 142 x 114 cm. ikona namalowana została ponad 600 lat temu przez mnicha Andrzeja Rublowa. Obecnie znajduje się w Ławrze Troicko-Siergiejewskiej, gdzie została przeniesiona z Galerii Trietiakowskiej w Moskwie w 2022. 

Geneza i historia wizerunku 

Podstawą dla powstania ikony Trójcy Świętej jest historia zaczerpnięta z Pisma Świętego, a dokładnie wizyta tajemniczych gości u Abrahama i Sary. W Księdze Rodzaju możemy przeczytać: 

Pan ukazał się Abrahamowi pod dębami Mamre, gdy ten siedział u wejścia do namiotu w najgorętszej porze dnia.  Abraham, spojrzawszy, dostrzegł trzech ludzi naprzeciw siebie. Ujrzawszy ich, podążył od wejścia do namiotu na ich spotkanie. A oddawszy im pokłon do ziemi,  rzekł: «O Panie, jeśli darzysz mnie życzliwością, racz nie omijać Twego sługi!  Przyniosę trochę wody, wy zaś raczcie obmyć sobie nogi, a potem odpocznijcie pod drzewami.  Ja zaś pójdę wziąć nieco chleba, abyście się pokrzepili, zanim pójdziecie dalej, skoro przechodzicie koło sługi waszego». A oni mu rzekli: «Uczyń tak, jak powiedziałeś». Abraham poszedł więc śpiesznie do namiotu Sary i rzekł: «Prędko zaczyń ciasto z trzech miar najczystszej mąki i zrób podpłomyki».  Potem Abraham podążył do trzody i wybrawszy tłuste i piękne cielę, dał je słudze, aby ten szybko je przyrządził.  Po czym, wziąwszy twaróg, mleko i przyrządzone cielę, postawił przed nimi, a gdy oni jedli, stał przed nimi pod drzewem. (Rdz 18,1-8)

Historia ta od wczesnego chrześcijaństwa stała się inspiracją dla wielu przedstawień. Pierwsze znane malowidło nawiązujące do gościnności Abrahama to fresk znajdujący się w katakumbach przy Via Latina (pocz. IV w.)  W pierwszym tysiącleciu do sceny tej nawiązują także mozaika z Santa Maria Maggiore (V w.), i mozaika z San Vitale w Rawennie (VI w.). Są one najczęściej bezpośrednim przedstawieniem biblijnej historii i w taki sposób są też podpisywane.  W kolejnych latach Abraham i Sara zostaje przesunięci na dalszy plan, albo całkowicie znikają z przedstawienia, a autorzy skupiają się na trójce tajemniczych gości. W XIV w. trend ten jest coraz bardziej oczywisty. Na fresku z cerkwi Przemienienia Pańskiego w Nowogrodzie (1378 r.), którego autorem jest Teofan Grek, Trzej Aniołowie zajmują obszerną część wizerunku. Ikona, którą namalował Andrzej Rublow uznawana jest za punkt kulminacyjny w rozwoju przedstawienia Trójcy Świętej. 

Zagadkowe postacie

Zanim przejdę do określania, która postać jest którą Osobą Trójcy Świętej (choć nie ma żadnej jednoznacznej interpretacji), to trzeba zwrócić uwagę, że Gościnność Abrahama, jak bywa nazywana ta ikona, nie zawsze miała związek z Trójcą. Ma to związek z samą interpretacją biblijnej historii. W książce Gabriela Bunge Inny Paraklet, autor pokazuje tę sprawę w słowach Prokopa: W odniesieniu do trzech mężów (którzy ukazali się Abrahamowi) jedni utrzymują, że byli to trzej aniołowie; judaizujący uczą natomiast, że jednym z nich był Bóg, dwoma pozostałymi są aniołowie; inni znów mówią, źe ci, do których [Abraham] zwraca się w liczbie pojedynczej “Panie” są obrazem świętej i jednej w istocie Trójcy.

Na początku szczególnie wskazywano na to, że goście są aniołami, Bożymi posłańcami, którzy zostali wysłani aby przekazać Abrahamowi i Sarze obietnicę, ale także jak czytamy później zniszczyć Sodomę i Gomorę. Na freskach i mozaikach postacie zyskują skrzydła. Późniejsze przedstawienia wskazują na aspekt chrystologiczny. Środkowy anioł zdecydowanie wyróżnia się na wizerunkach, podpisywany jest czasem IC XC oraz przypisuje mu się nimb krzyżowy, który charakteryzuje ikony Chrystusa. Im bliżej XV w. i powstania Trójcy Rublowa interpretacja przesuwa się w stronę Trójcy Świętej. Malarze wyciągają postacie z kontekstu biblijnego (zanikają Abraham, Sara, słudzy), a postacie są podobnych rozmiarów, co oznacza ich równą godność. 

W tym momencie mogę podać jedną z interpretacji, kto jest kim na ikonie wykonanej przez rosyjskiego mnicha. Zacznę więc od środka. W większości analiz w postaci, która występuje w centralnym miejscu ikony można widzieć Jezusa. Wskazuje na to przede wszystkim kolor szat (czerwone i błękitne), które występują także na ikonach Chrystusa Pantokratora. Gest błogosławieństwa oraz wskazywanie na ofiarę pozwala na przyjęcie tej głównej interpretacji. Tu można by zakończyć rozważania. Dlaczego? Ponieważ tylko Jezus jest wcielony i o nim możemy powiedzieć, że jest obrazem Boga niewidzialnego. Zarówno Ojciec, jak i Duch nie mają ciała. Jednak pomysły na tożsamość pozostałych Osób oczywiście są. 

Najczęściej mówi się, że postać z lewej strony to Ojciec, a z Prawej strony to Duch Święty. Co przemawia za taką tezą? Zarówno środkowy jak i prawy anioł kierują swój wzrok na tego po lewej. Odnosi się to do tego, stwierdzenia teologicznego, że Syn i Duch od Ojca pochodzą. Na tożsamość Ojca wskazuje także, to że siedzi trochę wyżej. Autorzy wskazują także kwestię koloru szat. Lewy anioł ubrany jest bladopurpurową chlamidę, która tworzy wrażenie przenikającej, symbolizuje to niewidzialność Boga. Atrybutem, który przemawia także za Osobą Ojca jest dom, który jest w tle, który nawiązuje do słów, że w domu Ojca jest mieszkań wiele. (J 14,2). 

Anioł znajdujący się po prawej stronie wydaje się być Duchem Świętym. Autorzy zwracają przede wszystkim na zielony kolor szat, który w rosyjskim prawosławiu nawiązuje do Zielonych Świąt, czyli Zesłania Ducha Świętego. Skała, która znajduje się za Nim może nawiązywać do odnowienia oblicza ziemi (Ps 103,30). 

Poszczególne elementy

Nie zostały jednak żadne zapiski Andrzeja Rublowa, które określałyby bardzo konkretnie tożsamości poszczególnych aniołów. Ikona jest pełna szczegółów, które mają swoje znaczenie. Postaram się je wyodrębnić i opisać: 

Ołtarz – w samym centrum ikony znajduje się mały stolik, który w poprzednich wizerunkach był przedstawiony jako stół, przy którym goście się posilają. Wiąże się to właśnie z Gościną Abrahama. W ikonie Rublowa na stole tym pozostaje już tylko czasza kielicha.  Znajdująca się w nim głowa cielęcia. nawiązuje do ofiary Chrystusa. Jest to główny aspekt przemawiający za tym, że środkowy anioł to Syn Boży. Wnęka, która znajduje się w ołtarzu nawiązuje do miejsca, w którym przechowywano relikwie bądź Eucharystię. 

Atrybuty aniołów – Takie same laski oraz jednakowe trony wyrażają jednakową godność i jedność co do natury.  Różne postawy, mimika i gestykulacja wyrażają indywidualne cechy poszczególnych Osób. 

Elementy za aniołami – Patrząc od lewej w tle widzimy dom, drzewo oraz skałę. Dom jest symbolem Królestwa, miejsca, do którego wszyscy podążamy. Drzewo przede wszystkim nawiązuje do krzyża, na którym umarł Chrystus. Skała oprócz nawiązania do ziemi, łączy się ze skałą, z której wytrysnęła woda podczas wędrówki Izraela do Ziemi Obiecanej (Wj 17,6). 

Odwrócona perspektywa – ikona namalowana jest w taki sposób, że osoba stojąca przed nią (pamiętając, że oryginalny rozmiar to 142 x 114 cm) jest zapraszana do uczestniczenia w liturgii, historii zbawienia i relacji Trójcy. 

Zdecydowanie ikona Trójca Świętej według Rublowa nie jest obrazem zrzuconym z nieba. Jak widać wizerunek ten ewoluował od fresków w Via Latina, a swoją kulminację ma w czasach Rublowa. Bogactwo symboliki jest tak duże, że powstało wiele publikacji pogłębiających szczegóły tej ikony. 

W swoim dotychczasowym doświadczeniu pisałem ikonę Trójcy trzykrotnie. Za każdym razem był to bardzo pracowity czas, ale efekt końcowy jest wart tego wysiłku.